Timeless Inspirator - Reliving Gandhi (Economical Edition)

रघुनाथ माशेलकर

कमालीचे आशावादी असलेले माशेलकर हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण असे बहुपेडी व्यक्तिमत्त्व आहे. १९९८मध्ये या वैज्ञानिकाला 'जे. आर. डी. टाटा कॉर्पोरेट लीडरशिप अॅवॉर्ड'ने गौरवण्यात आले. हा विशेष सन्मान खास भारतीयांसाठी राखून ठेवण्यात आलेला असतो. जगातील वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या वैज्ञानिकांसाठी राखीव असलेला सर्वोच्च सन्मान 'फेलो ऑफ रॉयल सोसायटी' म्हणून दिला जातो. १९९८मध्ये माशेलकरांची त्यासाठी निवड झाली होती. त्यानंतर त्यांनी गरिबांच्या गरजा भागवण्यासाठी 'गांधीवादी अभियांत्रिकी' म्हणजे 'जास्तीत जास्त लोकांसाठी थोडक्यातून जास्तीत जास्त मिळवणे' ही पथदर्शी संकल्पना राबवली. का? त्यांनी स्वतः अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, रस्त्यावरच्या दिव्यांच्या उजेडात अभ्यास केल्याचा अनुभव त्याला कारणीभूत असल्याचे ते सांगतात. गरिबीचे चटके त्यांना चांगलेच ठाऊक आहेत.
हळद व बासमती तांदळाचे स्वामित्व हक्क भारतीय पारंपरिक ज्ञानाच्या आधारे अमेरिकेच्या घशातून ओढून काढायचा पराक्रम माशेलकरांनी केला. मात्र, भारतीय प्रयोगशाळांमधील आधुनिक ज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या उलट हस्तांतरणाचा नवा पायंडा रुजवण्यासाठी त्यांनी अमेरिकेतील काही बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना परवाने दिले.
टाटा व रिलायन्ससारख्या भारतातील आघाडीच्या कंपन्यांच्या संचालक मंडळाचे ते सदस्य आहेत. जागतिक पातळीवरच्या २८ विद्यापीठांनी त्यांना डॉक्टरेटची मानद पदवी बहाल केलेली आहे. शासनाने त्यांच्यावर विश्वास दाखवत अत्यंत सामर्थ्यशाली अशा बारा माशेलकर समित्या स्थापन केल्या आहेत. सतत भेडसावणाऱ्या प्रश्नांबाबत त्या काम करतात.
सी. एस. आय. आर. या जगातील मोठ्या साखळी प्रयोगशाळांमध्ये माशेलकरांच्या नेतृत्वाखाली अभूतपूर्व बदल घडून आले. ही प्रगती विसाव्या शतकातील विज्ञान व तंत्रज्ञानाने
मिळवलेल्या दहा सर्वोच्च गोष्टीपैकी एक ठरली. भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते त्यांना पद्मभूषण व अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष जॉर्ज बुश यांच्या हस्ते 'स्टार ऑफ एशिया' या अलंकरणांनी गौरवण्यात आले. माशेलकर म्हणतात, "देवाने जर मला एक वर दिला, तर '२०५० मध्ये भारत देश पुन्हा | जगाचे नेतृत्व करत असलेले स्वप्न खरे कर',

Raghunath Mashelkar, an exceptionally optimistic individual, is a unique and multifaceted personality. In 1998, he was honored with the prestigious J. R. D. Tata Corporate Leadership Award, a distinction reserved specifically for outstanding Indians. He was also elected a Fellow of the Royal Society in 1998—one of the highest honors granted to scientists who have carved a distinctive path in the world of research.

Later, he pioneered the concept of “Gandhian Engineering”, which emphasizes “getting more from less for more people,” aimed at fulfilling the needs of the poor. He often explains that this vision was shaped by his own struggles—studying under streetlights due to extreme poverty. Having personally experienced hardship, he deeply understands the realities of deprivation.

Mashelkar played a crucial role in reclaiming India’s intellectual property rights over traditional knowledge such as turmeric and basmati rice from claims made in the United States. At the same time, he encouraged a reverse flow of modern knowledge and technology by granting licenses to certain multinational companies in the U.S., thereby establishing a new trend.

He has served as a member of the boards of leading Indian companies like Tata Group and Reliance Industries. As a mark of global recognition, 28 universities worldwide have awarded him honorary doctorates. The government has shown great trust in him by appointing him to chair twelve powerful committees addressing critical and persistent national issues.

Under his leadership, the Council of Scientific and Industrial Research (CSIR), one of the world’s largest networks of laboratories, witnessed unprecedented transformation. This progress was considered among the top ten achievements of science and technology in the twentieth century.

He has been honored with the Padma Bhushan by the President of India and the “Star of Asia” award presented by former U.S. President George W. Bush.

Mashelkar once said,

"If God were to grant me one wish, it would be this—let my dream come true: that by 2050, India once again emerges as a nation leading the world."