शाश्वत नैसर्गिक शेती

राजेंद्र श्रीकृष्ण भट
बी.एस्सी. (कृषि) | सेंद्रिय कृषी भूषण
निसर्गमित्र फार्म, बदलापूर

राजेंद्र श्रीकृष्ण भट हे पहिल्या पिढीतील शेतकरी असून १९९० साली बदलापूरजवळील बेंडशील गावात (ता. अंबरनाथ, जि. ठाणे) शेती विकत घेऊन त्यांनी सेंद्रिय शेतीस सुरुवात केली. १९९० पासूनच त्यांनी मृदा व जलसंधारणावर विशेष भर दिला. १९९३ मध्ये वयाच्या पस्तिशीत त्यांनी नोकरीचा राजीनामा देऊन पूर्णवेळ शेतीला वाहून घेतले.

आपल्या कुटुंबाच्या जेवणाच्या ताटातील जास्तीत जास्त अन्न स्वतःच्या शेतातच पिकवण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. भातापासून मोहरीपर्यंत आणि नारळापासून मिरीपर्यंत बहुस्तरीय, बहुपीक पद्धतीने ते शेती करतात. ते नैसर्गिक शेती विषयक राष्ट्रीय सल्लागार समितीचे सदस्य आहेत.

कृषीआधारित ग्रामीण विकासासाठी एका स्वयंसेवी संस्थेमध्ये त्यांनी आठ वर्षे तज्ज्ञ सल्लागार म्हणून काम केले आहे. कृषी पदविका अभ्यासक्रमासाठी ते एक वर्ष प्राचार्य म्हणूनही कार्यरत होते. सध्या ते कृषी सल्लागार, कृषी पर्यटन व कृषी प्रशिक्षण या क्षेत्रांत सक्रिय आहेत.

आजवर त्यांनी १९५ सेंद्रिय व नैसर्गिक कृषी प्रशिक्षण वर्ग घेतले आहेत. रेडिओ, दूरदर्शन, वृत्तपत्रांतील सदरलेखन, पुस्तके तसेच ‘निसर्गमित्र’ या यूट्यूब चॅनलच्या माध्यमातून ते पर्यावरण संवर्धन व सेंद्रिय शेतीचा प्रचार-प्रसार करीत आहेत.

त्यांना २०१२–१३ मध्ये विभागीय सेंद्रिय कृषी भूषण पुरस्कार प्राप्त झाला असून २०१७ मध्ये राष्ट्रीय पातळीवर पहिल्या दहा व्यक्तींमध्ये त्यांचे मानांकन झाले आहे.

Rajendra Shrikrishna Bhat
B.Sc. (Agriculture) | Organic Agriculture Expert
Nisargmitra Farm, Badlapur

Rajendra Shrikrishna Bhat is a first-generation farmer who began organic farming in 1990 after purchasing farmland in Bendsheel village near Badlapur (Taluka Ambarnath, District Thane). From the very beginning, he placed special emphasis on soil and water conservation. In 1993, at the age of 35, he resigned from his job and took up farming full-time.

He strives to grow as much of his family’s food as possible on his own farm. From rice to mustard and coconut to pepper, he practices multi-layered, multi-crop farming. He is also a member of the National Advisory Committee on Natural Farming.

For agricultural-based rural development, he worked for eight years as an expert consultant in a voluntary organization. He has also served as principal for one year for an agricultural degree program. Currently, he is active in the fields of agricultural consultancy, agro-tourism, and agricultural training.

To date, he has conducted 195 training sessions on organic and natural farming. Through radio, television, newspapers, books, and his YouTube channel Nisargmitra, he actively promotes environmental conservation and organic farming.

He was awarded the Departmental Organic Agriculture Bhushan Award in 2012–13 and, in 2017, was recognized nationally among the top ten individuals in his field.